آناتومی زانو: تشریح ساختار زانو و عملکرد اجزای تشکیل دهنده ی آن

آناتومی زانو

زانو یکی از بزرگترین و پیچیده‌ترین مفاصل در بدن می‌باشد. زانو استخوان ران (فمور) را به استخوان درشت نی ساق پا (تیبیا) متصل می‌کند. استخوان کوچکتری که در امتداد تیبیا قرار دارد (فیبولا ) و کشکک زانو (پاتلا)، استخوان‌های دیگری هستند که مفصل زانو را تشکیل می‌دهند. تاندون‌ها، استخوان‌های زانو را به عضلات ساق پا متصل کرده و باعث حرکت مفصل زانو می‌شوند. رباط‌ها نیز استخوانهای زانو را به هم متصل کرده و باعث ثبات و پایداری زانو می‌شوند :

  • رباط صلیبی جلویی از لغزش فمور به سمت عقب بر روی تیبیا جلوگیری می‌کند ( یا از لغزش تیبیا به سمت جلو بر روی فمور جلوگیری می‌کند)
  • رباط صلیبی پشتی از لغزش فمور به سمت جلو بر روی تیبیا جلوگیری می‌کند ( یا از لغزش تیبیا به سمت عقب بر روی فمور جلوگیری می‌کند)
  • رباط‌های جانبی داخلی و خارجی از لغزش جانبی فمور جلوگیری می‌کنند.

دو قطعه غضروف به شکل C به نامهای مینیسک خارجی و داخلی به عنوان ضربه‌گیر بین فمور و تیبیا عمل می‌کنند.

بورس‌های (کیسه‌های محتوی مایع) متعددی به روان حرکت کردن زانو کمک می‌کنند.

آناتومی زانو


آناتومی زانو

زانو یک مفصل لولایی بوده که مسئولیت تحمل وزن و حرکت را به عهده دارد و شامل استخوان ها، مینیسک، رباط‌ها و تاندون ها می‌باشد.

وظایف زانو به شرح زیر می‌باشند :

  • نگهداری بدن در وضعیت مستقیم بدون نیاز به عضلات
  • کمک به بالا و پایین آوردن بدن
  • حفظ پایداری و تعادل
  • به عنوان ضربه‌گیر عمل می‌کند
  • باعث چرخش پا می‌شود
  • باعث بهبود در وضعیت راه رفتن می‌شود

در این قسمت اجزای اصلی ساختار زانو شرح داده خواهند شد.

 

استخوان‌ها و مفاصل

استخوان‌ها و مفاصل

دو استخوان عمده در زانو به همدیگر می‌رسند : فمور (استخوان ران) و تیبیا (استخوان درشت‌نی ساق پا). پاتلا (کشکک زانو) از استخوان تشکیل شده و در جلوی زانو قرار دارد. مفصل زانو یک مفصل سینوویال است. مفاصل سینوویال بوسیله رباط کپسولی احاطه شده و حاوی مایع مفصلی می‌باشد که باعث روانسازی مفصل می‌شود. انتهای فمور به بالای تیبیا متصل می‌شود تا مفصل زانو را تشکیل دهد. دو برآمدگی به نام کندیل فمور در انتهای فمور قرار دارند. این کندیل‌ها بر سطح فوقانی تیبیا قرار دارند. این سطح پلاتوی تیبیا نام دارد. نیمه بیرونی پلاتوی تیبیای جانبی نام دارد و نیمه درونی پلاتوی تیبیای داخلی نام دارد. پاتلا یا کشکک بوسیله شیاری که توسط دو کندیل فمورال تشکیل می‌شود (شیار پاتلوفمورال) حرکت می‌کند. استخوان کوچکتر ساق پا (فیبولا) هرگز داخل مفصل زانو نمی‌شود. این استخوان دارای مفصل کوچکی است که آن را به کنار تیبیا متصل می‌کند. این مفصل در حالت عادی حرکت بسیار کمی دارد.

غضروف

دو نوع غضروف در زانو وجود دارند :

مینیسک 

مینیسکها دیسک‌هایی به شکل هلال هستند که مانند ضربه‌گیر عمل می‌کنند تا استخوانهای زانو بدون مالش مستقیم با یکدیگر در دامنه حرکتی‌شان حرکت کنند. مینیسک همچنین شامل اعصابی است که به تعادل و ثبات کمک کرده و باعث می‌شود که وزن به شکل صحیح بین فمور (استخوان ران) و تیبیا (درشت نی) توزیع شود.

زانو دارای دو مینیسک است:

  • داخلی : که در قسمت داخلی زانو قرار داشته و بزرگتر از مینیسک خارجی است
  • خارجی : در قسمت خارجی زانو قرار دارد.

 

غضروف مفصلی

این غضروف در فمور، قسمت بالای تیبیا و پشت پاتلا قرار دارد. غضروف مفصلی لایه باریک و صیقلی غضروف را تشکیل می‌دهد و به عنوان ضربه‌گیر عمل کرده و به حرکت روان استخوانها روی یکدیگر کمک می‌کند.

رباط‌ها (لیگامنت‌ها)

رباط‌ها (لیگامنت‌ها)

رباط‌ها بافتهای محکم و فیبروزی هستند و مانند طناب محکمی استخوانها را به یکدیگر متصل کرده و از حرکت بیش از حد جلوگیری می‌کنند و همچنین باعث بهبود ثبات و پایداری می‌شوند. زانو دارای چهار رباط است:

  • ACL (رباط صلیبی جلویی) :  از لغزش فمور به سمت عقب بر روی تیبیا و از لغزش تیبیا به سمت جلو بر روی فمور جلوگیری می‌کند.
  • PCL (رباط صلیبی پشتی) : از لغزش فمور به سمت جلو بر روی تیبیا یا از لغزش تیبیا به سمت عقب بر روی فمور جلوگیری می‌کند.
  • MCL (رباط جانبی داخلی) : از لغزش جانبی فمور جلوگیری می‌کند.
  • LCL (رباط جانبی خارجی) : از لغزش جانبی فمور جلوگیری می‌کند.

تاندون‌ها

این رشته‌های محکمِ بافت نرم باعث ثبات و پایداری مفصل می‌شوند. تاندون‌ها مشابه رباطها می‌باشند ولی به جای اتصال استخوانها به یکدیگر، استخوان را به عضله متصل می‌کنند. بزرگ‌ترین تاندون در زانو تاندون کشکک می‌باشد که کاسه زانو را پوشانده و در امتداد ران به عضله چهارسر ران متصل می‌شود.

عضلات 

اگرچه عضلات در واقع جزو زانو محسوب نمی‌شوند، عضلات همسترینگ و چهارسر ران عضلاتی هستند که پا را تقویت کرده و به خم شدن زانو کمک می‌کنند.

عضلات چهار سر ران چهار عضله‌ای هستند که باعث صاف شدن زانو می‌شوند. عضلات همسترینگ سه عضله در پشت ران هستند که  باعث خم شدن زانو می‌شوند.

عضلات سرینی (سرینی بزرگ و کوچک) در باسن قرار دارند و در نحوه قرارگیری زانو مؤثر هستند.

کپسول مفصلی 

کپسول مفصلی بافت پرده‌ای شکل است که مفصل زانو را احاطه کرده است و حاوی مایع مفصلی می‌باشد که باعث روان شدن و تقویت مفصل می‌شود.

بورس (کیسه سینوویال)

در حدود 14 عدد از این کیسه‌های محتوی مایع در مفصل زانو وجود دارند. این کیسه‌ها اصطکاک بین بافتهای زانو را کاهش داده و از التهاب جلوگیری می‌کنند.

اعصاب 

مهم‌ترین اعصاب اطراف زانو عصب تیبیال و عصب پرونئال (نازک‌نی) مشترک در پشت زانو است. این دو عصب به سمت ساق و مچ پا رفته و مسئولیت حواس و کنترل عضلات را به عهده دارند. عصب بزرگ سیاتیک در بالای زانو منشعب شده و عصب تیبیال و عصب پرونئال مشترک را تشکیل می‌دهد. عصب تیبیال تا بخش پایین و پشت پا ادامه داشته و عصب پرونئال مشترک در اطراف بخش خارجی زانو و قسمت پایینی و جلویی ساق پا تا مچ پا ادامه دارد. امکان دارد این اعصاب در اثر جراحات در محل زانو آسیب ببینند.

رگهای خونی

رگهای خونی عمده در اطراف زانو، در امتداد عصب تیبیال در پشت پا قرار دارند. سرخرگ پشت‌زانویی و سیاهرگ پشت‌زانویی بزرگ‌ترین منابع تأمین خون به پا هستند. چنانچه سرخرگ پشت‌زانویی آسیب غیر قابل ترمیم ببیند، امکان اینکه پا دچار آسیب جدی شود زیاد می‌باشد. سرخرگ پشت‌زانویی خون را به پا می‌رساند و سیاهرگ پشت‌زانویی خون را به قلب باز می‌گرداند.

آسیب‌دیدگی های شایع زانو 


زانوها در اثر ورزش و یا افتادن از ارتفاع آسیب می‌بینند. در صورت آسیب‌دیدگی زانو علائمی مانند درد و ورم، دشواری در بلند کردن اشیاء، عدم تعادل و بی‌ثباتی ایجاد خواهند شد.

پیچ‌خوردگی و کشیدگی

پیچ‌خوردگی و کشیدگی آسیبهای وارده به رباطها هستند. ACL رباط‌هایی هستند که بیشترین آسیب را می‌بینند.

این آسیب‌ها معمولاً در خلال ورزشهایی مانند فوتبال و بسکتبال در اثر چرخشهای ناگهانی، تغییر سریع در مسیر و یا فرود آمدن روی زمین به صورت نادرست ایجاد می‌شوند. در این آسیب‌ها معمولاً یک صدای تق شنیده شده و ورم ایجاد می‌شود. علائم این آسیب شامل حساسیت به درد در مفصل و درد هنگام راه رفتن می‌باشد.

پارگی مینیسک

پارگی مینیسک معمولاً هنگام ورزش کردن و در زمان چرخش زانو و زمین‌خوردن اتفاق می‌افتد. حتی فرسودگی در اثر سالخوردگی نیز می‌تواند مینیسک را ضعیف کرده و یک چرخش ساده در فعالیتهای روزمره باعث پاره شدن آن شود. علائم پارگی مینیسک درد، گرفتگی، ورم، قفل شدن زانو و کاهش دامنه حرکتی می‌باشد.

شکستگی 

شکستگی معمولاً در اثر آسیب‌دیدگی مانند افتادن از ارتفاع، تصادفات رانندگی و حوادث ورزشی ایجاد می‌شود. کشکک زانو بیشتر از استخوانهای دیگر دچار شکستگی می‌شود.

استعمال مفرط (بیش‌کاری) 

شایع‌ترین آسیب ناشی از بیش‌کاری سندرم زانوی دونده می‌باشد. این اصطلاح به عارضه‌های مختلفی مانند سندرم درد پاتلوفمورال (PFPS) اشاره دارد. این عارضه‌های دردناک بیشتر در میان ورزشکارانی مانند دوندگان و دوچرخه‌سواران متداول می‌باشند.

درد ناشی از این عارضه در پشت و اطراف کشکک زانو احساس شده و این درد می‌تواند به ران یا ساق پا منتقل شود. درد با انجام فعالیت تشدید شده و با استراحت کاهش پیدا می‌کند.

درمان و توانبخشی زانو


همه انواع آسیب‌دیدگیهای زانو بایستی هرچه سریعتر بوسیله پزشک ارزیابی شوند. درمان اولیه برای این آسیب‌دیدگی ها شامل استراحت، استفاده از یخ، بالا قرار دادن پا و داروهای مُسکن مانند ایبوپروفن است.

همچنین بایستی 24 تا 48 ساعت پس از آسیبهای جزئی یا طبق دستور پزشک تمرینات تقویتی و کششی انجام شوند. بیمار بایستی به تدریج به فعالیتهای روزمره بازگردد. در برخی از موارد مانند پارگی ACL، انجام جراحی آرتروسکوپی برای ترمیم آسیب ضروری است. همچنین استراحت کوتاه‌مدت و اجتناب از قرار دادن وزن روی پا برای بهبودی ضروری می‌باشد. برای جلوگیری از وارد شدن آسیبهای اضافی استفاده از عصا برای مدت زمان محدود توصیه می‌شود.

فیزیوتراپی

معمولاً برای کمک به بهبود بیمار جهت حرکت بدون درد فیزیوتراپی تجویز می‌شود. یک بخش مهم فیزیوتراپی شامل ادامه تمرینات در منزل است. بدون توانبخشی کافی، مشکلات مربوط به آسیب‌دیدگی زانو ادامه خواهند داشت. هدف درمان بازیابی تعادل، نیرو و عملکرد حرکتی است.

جلوگیری از آسیب‌دیدگی زانو 


نکات زیر به جلوگیری از آسیب‌دیدگی زانو کمک می‌کنند:

  • گرم کردن زانو بوسیله پیاده‌روی و حرکات ملایم کششی قبل و بعد از ورزش
  • تقویت عضلات پا بوسیله استفاده از راه پله، دوچرخه ثابت یا ورزش با وزنه
  • اجتناب از تغییرات ناگهانی در شدت انجام تمارین
  • تعویض کفشهای کهنه. کفش بایستی کاملاً اندازه پا باشد و دارای کشش مناسبی نیز باشد.
  • حفظ وزن متناسب برای جلوگیری از قرار دادن فشار اضافی روی زانوها
  • بستن کمربند ایمنی
  • استفاده از محافظ زانو در ورزش

داشتن عضلات قوی و انعطاف‌پذیر و مراقبتهای پزشکی جهت تشخیص دقیق و گزینش روش درمانی مناسب برای آسیب‌های زانو  ضروری می‌باشد. همچنین تقویت عضلات پا و یادگیری مهارتهای جلوگیری از آسیب‌دیدگی به حفظ سلامت زانو کمک می‌کند.